Tư thế ngồi đúng cho người thoát vị đĩa đệm: 6 điều cần sửa

Ghế DOCTORLOAN N85 lồi trước lõm sau giữ xương chậu, xương cùng, cột sống đúng cấu trúc

Tư thế ngồi đúng cho người thoát vị đĩa đệm là ngồi sâu, mông sát lưng ghế, lưng tựa hẳn, hai đùi song song mặt sàn, hai bàn chân chạm đất. Xương chậu đứng vững thì thắt lưng giữ được đường cong ra trước, đĩa đệm bớt bị ép. Tránh ngồi chúi người, ngồi mép ghế, bắt chéo chân, ngồi sàn; khi ngồi xuống, đứng lên thì gập gối, giữ lưng thẳng.

Người bị thoát vị đĩa đệm thắt lưng thường sợ nhất là ngồi: ngồi làm việc một lúc là lưng nhức, tê xuống mông, đứng dậy phải vịn bàn. Nhưng ngồi là việc không bỏ được, nhất là với dân văn phòng, tài xế và người lớn tuổi. Vì vậy, điều quan trọng là ngồi thế nào và ngồi trên ghế gì.

Bài viết dựa trên bài giảng của bác sĩ Phạm Thị Kim Loan, người sáng chế dòng ghế và gối cột sống DOCTORLOAN.

Vì sao người thoát vị đĩa đệm ngồi sai lại đau hơn?

Đĩa đệm là chiếc đệm hình đĩa nằm giữa hai đốt sống. Theo phương pháp Doctorloan, đĩa đệm kẹt giữa hai đốt xương cứng nên không tự nhảy ra được; nó bị đẩy ra khi hai đốt sống di lệch, ép lên nhau. Ngồi chúi người, cúi gập là lúc hai đốt bị ép nhiều nhất: nhân nhầy lồi về phía sau, chèn vào rễ thần kinh, gây đau và tê lan xuống mông, chân.

Thoát vị đĩa đệm thắt lưng: nhân nhầy thoát ra phía sau chèn vào rễ thần kinh
Đĩa đệm thắt lưng bình thường (trên) và thoát vị (dưới): nhân nhầy lồi ra sau, chèn rễ thần kinh. Ảnh: BruceBlaus / Blausen Medical, Wikimedia Commons, giấy phép CC BY 3.0

Cùng một chiếc đĩa đệm, mỗi tư thế đè lên nó một sức nặng rất khác nhau:

Biểu đồ áp lực lên đĩa đệm thắt lưng theo tư thế: nằm ngửa 25 kg, đứng 100 kg, ngồi 140 kg, ngồi chúi 185 kg
Nằm ngửa nhẹ nhất, ngồi nặng hơn đứng, ngồi chúi và ngồi sai nặng nhất. Nguồn số liệu: Nachemson A. “The lumbar spine: an orthopaedic challenge”, Spine, 1976; 1(1): 59–71

Với người đã thoát vị, chênh lệch 45 kg giữa ngồi ngả lưng và ngồi chúi người là rất lớn. Mỗi giờ ngồi chúi trước màn hình là thêm một giờ đĩa đệm bị ép về phía sau, đúng hướng đang chèn vào rễ thần kinh.

Tư thế ngồi đúng trông như thế nào?

Tư thế ngồi làm việc đúng: lưng tựa, đùi song song mặt sàn, gối khoảng 90 độ, bàn chân chạm sàn
Ngồi làm việc đúng: lưng có chỗ tựa ở vùng thắt lưng, đùi song song mặt sàn, gối khoảng 90 độ, bàn chân đặt phẳng trên sàn (thấp người thì kê thêm bục để chân), màn hình ngang tầm mắt. Ảnh: Berkeley Lab, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng

Năm điểm cần kiểm tra mỗi khi ngồi:

  • Mông: đẩy sát vào lưng ghế, hai mông đè đều lên mặt ghế, không lệch một bên.
  • Lưng: tựa hẳn vào lưng ghế, thắt lưng có chỗ đỡ chứ không bị bỏ trống.
  • Đùi: song song mặt sàn, không chéo lên nhau.
  • Bàn chân: đặt phẳng, chạm đất. Chân không chạm đất thì người sẽ trượt ra mép ghế.
  • Đầu: thẳng, mắt nhìn ngang, không cúi hay đưa cằm ra trước.

Ghế mặt phẳng: vì sao “ngả lưng ra sau” nói dễ mà làm khó

Lời khuyên “ngồi ngả lưng ra sau” ai cũng biết, nhưng phần lớn mọi người không làm được, vì chính chiếc ghế:

  • Mặt ghế phẳng. Hai chân nặng kéo mông trượt dần ra trước, xương chậu ngả ra sau, cột sống từ chữ S thành chữ C.
  • Ghế không có lưng tựa (ghế đẩu, ghế nhựa thường, ngồi sàn): không có điểm tựa, lưng tự sụp.
  • Ghế salon, sofa sâu. Thiết kế cho người chân dài; người Việt ngồi không tới lưng ghế, phải ngồi phía trước và chúi người.
  • Ghế gỗ, ghế inox trơn. Ngồi cứ trượt, xương chậu nghiêng theo.

Bác sĩ Loan ví chiếc ghế như cái khuôn bánh trung thu: ghế đúng mà ngồi sai thì vô ích. Phải ngồi sao cho hai mông đè đều mặt ghế và lưng tựa sát phần tựa.

Tư thế ngồi làm việc đúng cho dân văn phòng

Dân văn phòng thường ngồi ghế có bánh xe, lưng tựa bồng bềnh. Lưng tựa không chắc nên gần như không ai dám tựa, người cứ chúi ra trước máy tính. Sáu việc nên làm:

  1. Ngồi sâu, mông sát lưng ghế, càng sát càng giữ được xương chậu và xương cùng; rồi mới ngả lưng.
  2. Kéo ghế sát bàn. Ghế để xa bàn thì bắt buộc phải nhoài người ra trước.
  3. Ghế có bánh xe thì khóa bánh lại. Không khóa thì ghế chạy ra chạy vào, lưng lại thành chữ C.
  4. Không bắt chéo chân, không ngồi xếp bằng trên ghế. Bắt chéo chân làm xương chậu lệch.
  5. Ngồi khoảng 1–2 tiếng thì đứng dậy, đi lại vài phút. Ngồi đúng vẫn là 140 kg, nặng hơn lúc đứng.
  6. Nhặt đồ dưới thấp thì ngồi xổm bằng đầu gối, không cúi gập lưng: cúi khom nhấc đồ có thể đẩy áp lực lên khoảng 220 kg.

Tư thế ngồi đúng khi làm việc với máy tính

Ngồi máy tính dễ sai nhất là đầu và vai đưa ra trước để nhìn màn hình, kéo theo cả thắt lưng chúi về trước. Đặt màn hình ngang tầm mắt, bàn phím đủ gần để không phải vươn người. Thấy mình cứ nhoài ra trước, thường là ghế đang ở xa bàn hoặc mông đã trượt khỏi lưng ghế: kéo ghế vào, đưa mông sát lưng ghế lại.

Cách ngồi xuống, đứng lên khi bị thoát vị đĩa đệm

Nhiều người đau nhói nhất lúc vừa ngồi xuống hay vừa đứng dậy. Động tác đúng gồm bốn bước:

  1. Hai bàn chân song song, rộng bằng vai (người yếu thì đứng rộng hơn cho vững), trụ đều trên hai chân.
  2. Mặt sau hai bắp đùi chạm sát mép ghế. Đứng xa ghế thì phải chổng mông, gập lưng, áp lực lên đĩa đệm tăng vọt.
  3. Thẳng lưng, gập gối, mông tự đặt xuống mặt ghế. Không cúi người về trước.
  4. Đưa mông sát vào lưng ghế rồi ngả lưng. Đứng lên thì làm ngược lại: nhấn hai chân xuống sàn, thẳng lưng đứng dậy.

Làm đúng 20 lần mỗi ngày trên ghế đúng thiết kế chính là một bài tập cho cột sống. Bài này thường tập với ghế nhựa DOCTORLOAN N85: khi ngả lưng ra, lưng ghế đẩy cả khối xương chậu, thắt lưng về phía trước theo đường cong.

Đặc điểm thiết kế ghế DOCTORLOAN N85: lồi trước, lõm sau, ôm chặt, giữ chuẩn, chống trượt
Ghế N85 có mặt ngồi lồi trước, lõm sau và lưng ghế ôm theo thắt lưng (ảnh: suckhoethinhvuong.vn)

Ghế công thái học có thật sự tốt cho người thoát vị đĩa đệm?

Ghế có lưng tựa, chỉnh được độ cao thì tốt hơn ghế đẩu hay ngồi sàn. Nhưng phần lớn ghế trên thị trường, kể cả ghế văn phòng đắt tiền, vẫn có chung một điểm: mặt ghế phẳng, người trượt trên mặt ghế. Ghế có bánh xe trôi, lưng tựa bồng bềnh khiến người ngồi không dám tựa thì tác dụng giảm đi nhiều.

Ghế DOCTORLOAN được làm theo nguyên lý “lồi trước, lõm sau”, dựa trên chính các số liệu áp lực đĩa đệm ở trên:

  • Lõm phía sau: ôm xương chậu, mông, lưng; kéo xương chậu và cột sống lưng ra sau tựa vào lưng ghế, để áp lực khi ngồi xuống thấp nhất có thể.
  • Lồi phía trước: chặn không cho ngồi chồm ra trước, đồng thời chặn trước xương chậu để xương chậu không đổ nghiêng.
Người ngồi ghế DOCTORLOAN 95, mông sát lưng ghế, lưng tựa hẳn, hai bàn chân chạm sàn
Ngồi ghế DOCTORLOAN 95: mông sát lưng ghế, lưng và đầu tựa hẳn, bàn chân chạm sàn (ảnh: suckhoethinhvuong.vn)

Cách ngồi ghế công thái học cho đúng

Dù dùng ghế nào, nguyên tắc vẫn vậy: khóa bánh xe, kéo ghế sát bàn, đưa mông sát lưng ghế, ngả lưng tựa hẳn. Mặt ghế phẳng, thắt lưng bị bỏ trống thì lót một chiếc khăn gấp hoặc gối nhỏ vào hõm lưng. Xem thêm trong bài Ngồi lâu bị đau thắt lưng.

Ngồi đúng thay đổi được gì? Nhìn trên phim X-quang

Theo phương pháp Doctorloan, ghế đúng thiết kế giống như một chiếc khuôn lớn: sức nặng cơ thể ép cột sống vào khuôn, đẩy dần các đốt sống về đường cong chuẩn. Phòng khám thường chụp phim trước và sau để kiểm chứng.

Phim X-quang cột sống thắt lưng chụp nghiêng trước và sau khi ngồi ghế DOCTORLOAN
Phim X-quang cột sống thắt lưng chụp nghiêng của một khách hàng, trước (trái) và sau khi ngồi ghế (phải), hai phim chụp cùng ngày 5/3/2024. Các đường đo do phòng khám vẽ. Nguồn: doctorloan.vn; Viên Minh đã cắt bỏ thông tin cá nhân trên phim

Đọc phim là việc của bác sĩ: chính bác sĩ Loan dặn người không phải bác sĩ tuyệt đối không tự đọc phim cho người bệnh. Nếu đã có phim, hãy mang theo khi đi khám và khi được tư vấn ghế.

Về phẫu thuật, phương pháp Doctorloan chủ trương điều chỉnh cột sống bằng tư thế, ghế và gối thay vì mổ bắt vít. Theo bài giảng, những ca thường buộc phải mổ là gãy eo đốt sống nặng (gãy lìa) hoặc trượt đốt sống quá nhiều. Bài giảng kể trường hợp một thầy giáo ở Bình Định trượt đốt sống, đau đến mức phải khiêng vào phòng khám, không ngồi được: thầy được cho nằm ghế trước, nằm được rồi mới chuyển sang ngồi ghế, và đi lại được ngay trong ngày. Kết quả ở mỗi người một khác.

Tê chân, bí tiểu: dây thần kinh nào đang bị chèn?

Từ thắt lưng trở xuống, cả vùng “như cái quần mặc vào” do các rễ thần kinh thắt lưng và xương cùng chi phối. Đĩa đệm lồi ra ở tầng nào thì chèn rễ ở tầng đó, và triệu chứng hiện ra đúng vùng da, nhóm cơ mà rễ ấy phụ trách. Nhờ vậy, vị trí tê nói lên khá nhiều về chỗ bị chèn.

Dây thần kinh tọa đi từ thắt lưng, xương cùng qua mông xuống chân
Dây thần kinh tọa (màu vàng) gom các rễ từ L4 đến S3, đi qua mông xuống mặt sau đùi và cẳng chân. Ảnh: Laboratoires Servier (Smart-Servier), Wikimedia Commons, giấy phép CC BY-SA 3.0
Rễ thần kinh Tê, đau ở đâu Có thể yếu
L4 Mặt trước đùi, mặt trong cẳng chân Duỗi gối, khó bước lên bậc
L5 Mặt ngoài cẳng chân, mu bàn chân, ngón cái Nhấc mũi bàn chân, đi bằng gót
S1 Bắp chân sau, gót chân, bờ ngoài và gan bàn chân Nhón gót, đi bằng mũi chân
S2–S4 (chùm đuôi ngựa) Vùng hậu môn, tầng sinh môn, mặt trong đùi (vùng “yên ngựa”) Bàng quang, ruột: bí tiểu, tiểu không tự chủ, rối loạn đại tiện, rối loạn sinh dục
Bản đồ vùng da do từng rễ thần kinh chi phối (dermatome), gồm L4, L5, S1 ở chân
Bản đồ vùng da theo rễ thần kinh (dermatome). Ở chân: vùng L4, L5, S1 xếp thành các dải chạy dọc. Ảnh: Laboratoires Servier (Smart-Servier), Wikimedia Commons, giấy phép CC BY-SA 3.0

Dưới cùng là các rễ xương cùng S2, S3, S4, chụm lại như một chùm đuôi ngựa. Chúng điều khiển bàng quang, ruột già và cơ quan sinh dục. Theo bài giảng, ngồi sàn, ngồi bắt chéo chân lâu năm làm cột sống thành chữ C, chùm đuôi ngựa bị chèn, dẫn tới rối loạn tiết niệu, sinh dục. Đây là lý do bí tiểu, tiểu không tự chủ hay tê vùng hậu môn là dấu hiệu phải đi cấp cứu, không chờ ở nhà.

Đám rối thần kinh cùng, các rễ S2, S3, S4 chi phối bàng quang và cơ quan vùng chậu
Đám rối thần kinh cùng: các rễ từ thắt lưng 4 đến xương cùng 4 (4th Lumbar – 4th Sacral), trong đó nhánh tạng (Visceral br.) của S2–S4 đi tới bàng quang và cơ quan vùng chậu. Ảnh: Henry Vandyke Carter, Gray’s Anatomy, Wikimedia Commons, phạm vi công cộng

Khi đang đau: nằm xuống trước, ngồi sau

Khi đau, hãy nằm xuống đã, vì nằm ngửa là lúc áp lực lên đĩa đệm thấp nhất. Xem cách nằm đúng trong bài Thoát vị đĩa đệm nên nằm tư thế nào và cách chọn ghế nằm trong bài Ghế nằm thư giãn có tốt không.

Người đang đau nhiều thường khó lên ngay ghế nằm, nên đi từng bước: ngồi ghế nhựa có lưng tựa đúng thiết kế trước, tự ngồi xuống và ngả lưng ra; người nhà chỉ đỡ, không ấn người bệnh xuống. Gối lưng tác động mạnh vì đẩy từng đốt sống, nhưng không dùng gối khi có chấn thương cấp tính hoặc xẹp lún đốt sống.

Sản phẩm hỗ trợ ngồi đúng

Sản phẩm Hợp với Giá niêm yết
Ghế nhựa N85 Ngồi ăn, ngồi làm việc nhẹ ở nhà; tập ngồi xuống đứng lên 20 lần mỗi ngày 2.127.000 đ
Ghế ngồi 95 Người phải ngồi lâu: ngả nhẹ 95 độ, mặt lồi trước lõm sau 39.249.000 đ
Gối lưng F1 Gối lưng nhỏ gọn, mang theo khi đi công tác, ngủ giường lạ 1.868.000 đ
Ghế nằm 135 Nằm nghỉ giảm áp lực sau giờ ngồi làm việc 53.762.000 đ

Ghế, gối chỉ là một mắt xích. Ngồi đúng trên ghế tốt mà vẫn cúi gập lấy đồ, ngồi sàn, bắt chéo chân thì lưng vẫn đau lại. Cần sửa cả cách đi, đứng, ngồi, nằm trong ngày.

Khi nào cần đi khám ngay

Thay đổi cách ngồi giúp giữ đúng tư thế trong sinh hoạt hằng ngày, không thay cho việc khám. Không tự ý bỏ thuốc đang dùng theo đơn. Đến bệnh viện ngay nếu có một trong các dấu hiệu:

  • Bí tiểu, bí đại tiện hoặc tiểu không tự chủ đột ngột (chùm đuôi ngựa S2–S4 bị chèn).
  • Tê vùng hậu môn, tầng sinh môn, mặt trong đùi.
  • Yếu chân tăng dần: không nhấc được mũi bàn chân, không nhón gót được, teo cơ chân.
  • Đau sau té ngã, tai nạn; đau dữ dội mà chưa từng chụp phim; đau kèm sốt, sụt cân không rõ lý do.

Hỏi đáp

Người thoát vị đĩa đệm có nên ngồi lâu không? Nên hạn chế. Ngay cả ngồi đúng, ngả lưng, đĩa đệm vẫn chịu khoảng 140 kg, hơn lúc đứng. Khoảng 1–2 tiếng nên đứng dậy đi lại; khi đau thì nằm xuống trước.

Ngồi thẳng lưng 90 độ có phải là đúng nhất? Ngả lưng ra sau tựa vào ghế nhẹ cho đĩa đệm hơn ngồi thẳng đơ hay chúi về trước. Quan trọng là mông sát lưng ghế, đùi song song mặt sàn, bàn chân chạm đất.

Thoát vị đĩa đệm có phải mổ không? Phương pháp Doctorloan ưu tiên điều chỉnh bằng tư thế, ghế và gối; theo bài giảng, những ca thường buộc phải mổ là gãy eo nặng hoặc trượt đốt sống quá nhiều. Nhiều trường hợp được ghi nhận đỡ đau và cải thiện trên phim khi ngồi, nằm đúng. Việc mổ hay không do bác sĩ điều trị quyết định sau khi khám.

Ngồi lâu bị tê mông, tê chân là vì sao? Ngồi sụp, ngồi chúi làm đĩa đệm bị đè, chèn rễ thần kinh thắt lưng – xương cùng. Tê ở mu bàn chân, ngón cái thường liên quan rễ L5; tê gót, gan bàn chân liên quan S1. Tê kéo dài kèm yếu chân thì cần đi khám.

Thoát vị đĩa đệm có nên ngồi xổm không? Khi cần lấy đồ dưới thấp thì ngồi xổm bằng đầu gối, lưng thẳng, tốt hơn cúi gập lưng. Nhưng không nên ngồi xổm hay ngồi sàn lâu để làm việc.


Bài viết tổng hợp từ bài giảng của bác sĩ Phạm Thị Kim Loan, người sáng chế dòng sản phẩm cột sống DOCTORLOAN. Viên Minh là đơn vị phân phối sản phẩm Doctorloan, không phải cơ sở khám chữa bệnh. Thông tin trong bài không thay thế ý kiến của bác sĩ điều trị. Kết quả ở mỗi người một khác.

Bị thoát vị đĩa đệm, phải ngồi làm việc nhiều và chưa biết chọn ghế nào? Nhắn Zalo Phương Anh: 0835186876 để được tư vấn tư thế và sắp xếp ngồi thử ghế.